आपतकालीन अवस्थामा सहारा दिने सुनचाँदी धितो व्यवस्था खराब होइन, बरु जीवनरक्षक हुन् !

केशव बहादुर सुनार

नेपालमा सुनचाँदी धितो (बन्धक) राखेर सापटी लिने परम्परा नयाँ होइन। यसको सुरुवात कहिलेदेखि भयो भन्ने स्पष्ट लिखित प्रमाण उपलब्ध नभए पनि यसको इतिहास नेपालको परम्परागत आर्थिक प्रणालीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। नगद कारोबार सीमित रहेको समयदेखि नै नेपाली समाजले सुनचाँदीलाई सुरक्षित, भरपर्दो र आवश्यकता पर्दा तुरुन्त नगदमा रूपान्तरण गर्न सकिने सम्पत्तिका रूपमा स्वीकार गर्दै आएको छ।

नेपालको इतिहासलाई नियाल्दा विशेषगरी लिच्छवि काल (करिब ४००–७५० ई.) र मल्ल काल (करिब १२औँ–१८औँ शताब्दी) मा व्यापार, ऋण तथा विनिमयका गतिविधिमा सुन, चाँदी तथा अन्य मूल्यवान धातुको प्रयोग व्यापक रहेको पाइन्छ। त्यसबेला औपचारिक बैंकिङ प्रणाली विकसित भइसकेको थिएन। त्यसैले गाउँघरमा साहु–महाजनमार्फत सुनचाँदी धितो राखेर ऋण लिने चलन विस्तार हुँदै गयो। विवाह, उपचार, खेतीपाती, शिक्षा वा अन्य आकस्मिक खर्च व्यवस्थापनका लागि यही व्यवस्था धेरै परिवारको भरपर्दो आर्थिक आधार बनेको थियो।

समयसँगै बैंक तथा वित्तीय संस्थाको विकास भयो र यही परम्परागत अभ्यास आधुनिक गोल्ड लोन (Gold Loan) सेवामा रूपान्तरण भयो। अहिले नेपालका धेरै बैंक तथा वित्तीय संस्थाले सुन धितोमा ऋण दिने सेवा सञ्चालन गरिरहेका छन्। तर विडम्बना के छ भने, यही परम्परागत अभ्यास, जसले दशकौँसम्म नागरिकलाई सहजता दिएको थियो, आज सुनचाँदी व्यवसायीका हकमा भने लगभग निष्क्रिय अवस्थामा पुगेको छ।

वास्तविक जीवनमा यस्ता धेरै परिस्थिति आउँछन्, जहाँ मानिसलाई तत्काल नगद आवश्यक हुन्छ। दुर्घटना, आकस्मिक बिरामी, अस्पतालको उपचार, शैक्षिक खर्च, कृषि कार्य वा अन्य अत्यावश्यक आवश्यकतामा बैंकको प्रक्रिया पूरा गर्न समय नहुन सक्छ। यदि कुनै व्यक्तिले आफ्नै नामको बिलसहितको सुनचाँदीको गहना व्यवसायीकहाँ लिएर आए पनि वर्तमान नीतिगत व्यवस्थाका कारण व्यवसायीले धितो स्वीकार गर्न सक्दैनन्। परिणामस्वरूप, नागरिक आवश्यक परेको समयमा तुरुन्त आर्थिक सहायता पाउनबाट वञ्चित हुन्छन्।

यस सन्दर्भमा एउटा प्रश्न उठ्छ—के सुनचाँदी धितो राखेर सापटी दिने व्यवस्था आफैँमा गलत हो?

सुनचाँदी धितो राखेर सापटी दिने प्रणाली वर्षौँदेखि समाजले प्रयोग गर्दै आएको व्यवहारिक र आवश्यक आर्थिक अभ्यास हो। समस्या प्रणालीमा होइन, यसको दुरुपयोग गर्ने केही व्यक्तिमा हो। कुनै पनि राम्रो व्यवस्थाको गलत प्रयोग हुन सक्छ। त्यसैले केही व्यक्तिको गैरजिम्मेवार व्यवहारका कारण सम्पूर्ण प्रणालीलाई नै बन्द गर्नु न्यायसंगत समाधान हुन सक्दैन।

धितो व्यवस्था विशेषगरी निम्न तथा मध्यम आय भएका परिवारका लागि आर्थिक सुरक्षाको माध्यम हो। गहना बेच्नु भनेको आफ्नो सम्पत्ति स्थायी रूपमा गुमाउनु हो। तर धितो राख्दा आवश्यक रकम प्राप्त हुन्छ र आर्थिक अवस्था सहज भएपछि मूलधन तथा ब्याज तिरेर आफ्नै सम्पत्ति पुनः फिर्ता लिन सकिन्छ। यही कारणले धेरै अवस्थामा धितो व्यवस्था गहना बेच्नुभन्दा उपभोक्ताका लागि बढी लाभदायक हुन्छ।

अर्कोतर्फ, व्यवसायीले पनि पारदर्शिता, जिम्मेवारी र कानुनी मापदण्ड पालना गर्नुपर्छ। धितोमा लिइएको गहनाको उचित मूल्यांकन, सुरक्षित भण्डारण, स्पष्ट लिखित सम्झौता, अभिलेखीकरण तथा ग्राहकको सम्पत्तिको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु व्यवसायीको दायित्व हो। यस्तो व्यवस्था प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकिए धितो सेवा व्यवसायी र उपभोक्ता दुवैका लागि विश्वासको आधार बन्न सक्छ।

अब आवश्यकता स्पष्ट कानुनी तथा नीतिगत व्यवस्थाको हो। सरकारले निश्चित मापदण्ड, पारदर्शिता, अभिलेखीकरण, ग्राहक पहिचान (KYC), सुरक्षा तथा उत्तरदायित्वका आधारमा सुनचाँदी व्यवसायीलाई  धितो सेवा सञ्चालन गर्न दिने नीति बनाउन सक्छ। विशेषगरी आफ्नै पसलबाट बिक्री भएका, प्रमाणित बिल भएका गहनालाई निश्चित प्रक्रिया र कानुनी दायराभित्र धितो स्वीकार गर्न सकिने व्यवस्था गर्नुपर्छ। यससँगै उपभोक्ताको सम्पत्तिको सुरक्षालाई कानुनले पूर्ण रूपमा सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

यसरी नियमनसहित सञ्चालन हुने धितो व्यवस्था अवैध कारोबार नियन्त्रण गर्न, पारदर्शिता बढाउन र नागरिकलाई आपतकालीन अवस्थामा सहज सेवा उपलब्ध गराउन प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ।

आजको आवश्यकता परम्परागत अभ्यासलाई निषेध गर्ने होइन, आधुनिक कानुनी संरचनाभित्र व्यवस्थित गर्ने हो। सुनचाँदी धितो व्यवस्था केवल व्यवसायसँग जोडिएको विषय होइन; यो हजारौँ नेपाली परिवारको आर्थिक सुरक्षा, आपतकालीन राहत र सामाजिक विश्वाससँग जोडिएको विषय हो।

त्यसैले सरकारले समयको आवश्यकता, नागरिकको सुविधा र व्यवसायिक यथार्थलाई मध्यनजर गर्दै सुनचाँदी धितो व्यवस्थालाई स्पष्ट कानुनी ढाँचाभित्र पुनः सञ्चालन गर्ने विषयमा शीघ्र पहल गर्नु आवश्यक छ। सही नियमनसहितको यो व्यवस्था धेरै नागरिकका लागि कठिन समयमा साँच्चिकै जीवनरक्षक आर्थिक सहारा बन्न सक्छ।
(लेखक  नेपाल सुनचाँदी शिल्प व्यवसायी सङ्घका अध्यक्ष हुन् )