रनभुलमा रिटर्नी अभियान : अबको बाटो के ?

हेम राई 

विदेशी भूमिमा वर्षौँसम्म पसिना बगाएर स्वदेश फर्किएका नेपालीहरूको साझा आवाज, अधिकार र भविष्यको सुनिश्चितताका लागि स्थापना गरिएको संस्था हो, रिटर्नी फेडेरेशन नेपाल। वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएका नेपालीहरूलाई संगठित गर्दै उनीहरूमा उद्यमशीलता, सामाजिक उत्तरदायित्व र राजनीतिक चेतनाको विकास गर्ने उद्देश्यका साथ स्थापना भएको यस संस्थाले अहिले तेस्रो कार्यकालसम्मको यात्रा तय गरिसकेको छ।

फेडेरेशनको सुरुवाती नेतृत्व चन्द्रबहादुर रोकाहले गरेका थिए भने दोस्रो कार्यकालमा उत्तम अधिकारीले नेतृत्व सम्हाले। हाल संस्था विनोद भट्टराईको अध्यक्षतामा तेस्रो कार्यकालमा अघि बढिरहेको छ। यस अवधिसम्म आइपुग्दा संस्थाले धेरै आरोह–अवरोह पार गरेको देखिन्छ। विशेषगरी उद्यमशीलता, सामाजिक कार्य र राजनीतिक चेतनालाई मुख्य आधार बनाएर संस्था अघि बढ्ने प्रयासमा रहेको पाइन्छ।

सुरुवाती दिनमा वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएका नेपालीहरूमा यस संस्थाप्रति ठूलो आशा र आकर्षण थियो। विदेशमा सिकेको सीप, अनुभव, पूँजी र सम्पर्कलाई देशभित्र उपयोग गर्ने साझा मञ्चका रूपमा रिटर्नी फेडेरेशनलाई हेरिएको थियो। धेरै रिटर्नीहरूले यो संस्थामार्फत आफ्नो अनुभवलाई उत्पादन, व्यवसाय, रोजगारी र सामाजिक सेवामा बदल्न सकिने आशा राखेका थिए।

तर समयक्रमसँगै त्यो उत्साह कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ। रिटर्नीहरूको साझा मुद्दा उठाउने भनिएको संस्था क्रमशः आफ्नो मूल उद्देश्यबाट टाढिँदै गएको गुनासो सुनिन थालेको छ। नेतृत्व तहमा सही विचारको सम्मान हुन नसक्नु, योग्य व्यक्तिलाई उचित स्थान नदिनु र संस्था साझा मञ्चभन्दा पनि सीमित राजनीतिक स्वार्थको साधन बन्न पुगेको आरोप कतिपय रिटर्नीहरूले लगाउँदै आएका छन्।

रिटर्नीहरूको ठूलो हिस्साले संस्था सबै रिटर्नीहरूको साझा घर बन्नुपर्नेमा कुनै एक राजनीतिक धारसँग बढी जोडिएको अनुभूति गरेको देखिन्छ। सही र गलत छुट्याउनेभन्दा पनि राजनीतिक नेतृत्वको अन्ध समर्थन गर्ने प्रवृत्तिले संस्थाको मौलिक उद्देश्य कमजोर बनाएको गुनासो बढ्दो छ। यही कारण आम रिटर्नीहरू संस्थाबाट क्रमशः टाढिँदै गएको अवस्था देखिन्छ।

सामाजिक कार्यका लागि स्थापना गरिएको “रिटर्नी नेटवर्क” पनि अपेक्षाअनुसार सक्रिय हुन सकेको छैन। संरचना बने पनि व्यवहारिक रूपमा उल्लेखनीय सामाजिक अभियान सञ्चालन हुन नसकेको आलोचना छ। यस क्षेत्रमा अनुभव, क्षमता र प्रतिबद्धता भएका व्यक्तिहरूलाई समेट्न नसक्दा नेटवर्क प्रभावकारी बन्न सकेन भन्ने बुझाइ धेरैको छ। नेतृत्वमा पद ओगट्ने प्रवृत्ति, आपसी अविश्वास र राजनीतिक हस्तक्षेपले सामाजिक अभियानलाई कमजोर बनाएको देखिन्छ।

उद्यमशीलता र लगानीको क्षेत्रमा पनि अवस्था उत्साहजनक देखिँदैन। ठूलो सपना र प्रचारसहित अघि सारिएको “नवयुग पब्लिक कम्पनी” ले सुरुवातमा अरबौँ लगानी भित्र्याउने अपेक्षा जगाएको थियो। तर व्यवहारमा अपेक्षित पूँजी संकलन गर्न नसकेको, स्पष्ट व्यावसायिक योजना तयार हुन नसकेको र लगानीकर्ताबीच विश्वास कायम गर्न नसकेको चर्चा छ। कम्पनीभित्रै असन्तुष्टि, अविश्वास र तिक्तता बढ्दै गएको बताइन्छ।

यसले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माएको छ — रिटर्नी आन्दोलन अब कतातिर जाने ?

अबको आवश्यकता भनेको रिटर्नी आन्दोलनलाई स्पष्ट विचार, स्पष्ट कार्यक्षेत्र र स्पष्ट जिम्मेवारीका आधारमा अघि बढाउनु हो। राजनीतिमा आफ्नो भविष्य देख्नेहरू राजनीतिक मञ्च अर्थात् रिटर्नी फेडेरेशनमै सक्रिय हुन सक्छन्। सामाजिक सेवा गर्नेहरू रिटर्नी नेटवर्कमार्फत समाजमा काम गर्न सक्छन्। लगानी र उद्यमशीलतामा लाग्न चाहनेहरू व्यावसायिक संरचनामार्फत अघि बढ्न सक्छन्। तर यी तीनवटै क्षेत्रलाई मिसाएर व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्ने प्रवृत्ति अन्त्य गर्नुपर्छ।

यी सबै संरचनाहरूबीच हस्तक्षेपकारी होइन, समन्वयकारी भूमिका रहनु आवश्यक छ। रिटर्नी आन्दोलनलाई बलियो बनाउने हो भने अब भाषणभन्दा कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। ठूलो सपना देखाएर परिणाम शून्य हुने प्रवृत्ति रोक्न आवश्यक छ। रिटर्नीहरूको नाममा पटक–पटक समुदायलाई भ्रमित पार्ने, विश्वास दिलाउने तर परिणाम नदिने अभ्यासले अब काम गर्दैन। समुदाय सजग भइसकेको छ। अब नाराभन्दा व्यवहार, राजनीतिभन्दा उद्देश्य र व्यक्तिभन्दा रिटर्नी समुदायलाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने समय आएको छ।

रिटर्नी आन्दोलनलाई अघि बढाउन धेरै ठूलो लगानी वा ठूला संरचना नै चाहिन्छ भन्ने छैन। अहिले रिटर्नीहरूले सञ्चालन गरिरहेका व्यवसायहरूलाई एकआपसमा जोड्ने कामबाटै सकारात्मक परिवर्तनको सुरुवात हुन सक्छ।

उदाहरणका लागि, पोखरामा होटल सञ्चालन गरिरहेका रिटर्नीलाई काठमाडौंबाट जाने रिटर्नीहरूसँग जोड्न सकिन्छ। तराईका रिटर्नीहरूले उत्पादन गरेका कृषिजन्य सामग्री राजधानीका रिटर्नीहरूले प्रयोग गर्न सक्छन्। हिमाली क्षेत्रका उत्पादन तराईसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ। मधेसको चामल हुम्ला–जुम्लासम्म पुग्न सक्छ भने पहाडको फलफूल तराईका बजारसम्म पुग्न सक्छ।

यस्तो सञ्जाल निर्माण गर्न ठूलो कार्यालय, ठूलो बजेट वा जटिल संरचनाको आवश्यकता पर्दैन। सामाजिक सञ्जाल, मोबाइल , नियमित भेटघाट र साना छलफलबाटै सुरुवात गर्न सकिन्छ। ८–१० जना प्रतिबद्ध रिटर्नीहरू एक कप चियासँग बसेर आफ्ना समस्या, सम्भावना र समाधानबारे छलफल गर्न थाले भने त्यसबाट ठूलो अभियान जन्मिन सक्छ।

मुख्य कुरा सोच स्पष्ट हुनुपर्छ। उद्देश्य इमानदार हुनुपर्छ। नेतृत्वले पद होइन, जिम्मेवारीलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। रिटर्नी आन्दोलन कसैको व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा पूरा गर्ने भर्‍याङ होइन, विदेशबाट फर्किएका नेपालीहरूको अनुभव, सीप र लगानीलाई राष्ट्र निर्माणमा जोड्ने साझा अभियान हो।

त्यसैले अब रिटर्नी आन्दोलनलाई नयाँ दिशामा लैजान आवश्यक छ। यसको केन्द्रमा व्यक्ति होइन, रिटर्नी समुदाय हुनुपर्छ। राजनीति होइन, उद्देश्य हुनुपर्छ। नारा होइन, काम हुनुपर्छ। यदि रिटर्नीहरू साँच्चिकै एकजुट भएर अघि बढ्न सके भने यो आन्दोलन केवल संगठनको नाममा सीमित रहने छैन, देशभित्र रोजगारी, उद्यमशीलता र सामाजिक परिवर्तनको बलियो आधार बन्न सक्छ।