नेपाली बजारमा कहाँबाट आउँछ यति धेरै सुन ? वैधानिक आपूर्ति घट्दा अवैध सुनको कारोबार बढ्दो !

काठमाडौं । नेपालमा सुनको माग र आपूर्तिबीचको असन्तुलनले पछिल्लो समय सुनचाँदी व्यवसायमा गम्भीर चुनौतीहरू सिर्जना गरेको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकको निर्देशन तथा निगरानीमा वैधानिक रूपमा आयात हुने सुनको परिमाण बजारको वास्तविक मागभन्दा निकै कम रहेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ।

हाल नेपाल राष्ट्र बैंकको व्यवस्था अनुसार विभिन्न वाणिज्य बैंकहरूले सुन आयात गरी बिक्री वितरण गर्दै आएका छन्। आयात गरिएको सुन मुख्य रूपमा नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघ तथा नेपाल रत्न तथा आभूषण महासंघ को समन्वयमार्फत देशभर रहेका करिब २३ हजार सुनचाँदी व्यवसायीहरूसम्म पुग्ने गरेको छ।

सुनचाँदी क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार नेपालमा दैनिक करिब १०० केजी सुनको खपत हुने अनुमान छ। विवाह, व्रतबन्ध, चाडपर्व, सांस्कृतिक परम्परा तथा लगानीका कारण सुनको माग निरन्तर उच्च रहने गरेको छ।

तर वैधानिक माध्यमबाट बैंकिङ प्रणालीमार्फत दैनिक करिब २५ केजी मात्र सुन बजारमा उपलब्ध हुने बताइन्छ। विडम्बना के छ भने हाल बैंकहरूमा उपलब्ध सुनप्रति व्यवसायीहरूको आकर्षण घट्दै गएको छ। व्यवसायीहरूका अनुसार उच्च लागतका कारण बैंकबाट आयात भएको सुन उठाउने क्रम घटेको छ र ठूलो परिमाणमा सुन बैंकमै थन्किएको अवस्था देखिएको छ।

नेपाली बजारमा सुनको अर्को स्रोत पुराना गहना हुन्। ग्राहकबाट संकलित पुराना गहना तथा बजारबाट प्राप्त सुनलाई रिफाइन गरी पुनः प्रयोगमा ल्याइन्छ।

विज्ञहरूका अनुसार पुराना गहनाबाट प्राप्त हुने सुनले मात्र बजारको माग धान्न सक्दैन। केही मात्रामा पुराना गहना पुनः बजारमा फर्किए पनि दैनिक खपत हुने ठूलो परिमाणको सुनको आवश्यकता यसबाट पूरा हुन नसक्ने उनीहरूको भनाइ छ।

सरकारले सुन आयातमा लाग्ने भन्सार दर विगतको करिब १२ प्रतिशतबाट बढाएर २१ प्रतिशत पुर्‍याएपछि यसको प्रत्यक्ष प्रभाव बजारमा देखिन थालेको व्यवसायीहरू बताउँछन्।

उच्च भन्सार, कर तथा अन्य शुल्कका कारण वैधानिक रूपमा आयात गरिएको सुनको लागत उल्लेख्य रूपमा बढेको छ। फलस्वरूप वैधानिक सुन र अनौपचारिक बजारमा उपलब्ध सुनबीचको मूल्य अन्तर बढ्दै गएको छ। यसका कारण वैधानिक रूपमा कारोबार गर्ने व्यवसायीहरू दिनप्रतिदिन समस्यामा पर्दै गएका छन्। कतिपय व्यवसायीहरू टाट पल्टिने अवस्थासम्म पुग्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गर्छन्। अर्कोतर्फ, कालोबजारीमार्फत सुन खरिद गरी कारोबार गर्नेहरूलाई तुलनात्मक रूपमा बढी नाफा हुने भएकाले नेपाली सुनचाँदी बजार क्रमशः अवैधानिक कारोबारतर्फ आकर्षित हुँदै गएको संकेत देखिन्छ।

सुनचाँदी व्यवसायीहरूका अनुसार हाल नेपाली बजारमा प्रचलित मूल्यभन्दा प्रतितोला २५ हजारदेखि ३० हजार रुपैयाँसम्म सस्तो दरमा सुनको कारोबार भइरहेको चर्चा सुनिन थालेको छ।

जानकारहरूका अनुसार अन्तर्राष्ट्रिय बजार र नेपाली बजारबीच कर तथा भन्सारका कारण प्रतितोला करिब ५० हजारदेखि ६० हजार रुपैयाँसम्मको मूल्य अन्तर देखिने गरेको छ। यही अन्तरका कारण भन्सार छली गरी भित्रिएको सुन बजारमा सस्तो मूल्यमा बिक्री हुने गरेको हुन सक्ने अनुमान गरिन्छ।

यद्यपि अवैध कारोबार तथा तस्करीसम्बन्धी गतिविधिबारे अनुसन्धान गर्ने जिम्मा सम्बन्धित सरकारी निकायहरूको भएकाले यस्ता विषयमा आधिकारिक निष्कर्ष सम्बन्धित निकायबाट मात्र आउन सक्नेछ।

व्यवसायीहरूका अनुसार वैधानिक सुन र अवैध रूपमा बजारमा आउने सुनबीचको मूल्य अन्तर बढ्दै जाँदा वैधानिक व्यवसाय प्रभावित हुने जोखिम बढेको छ। यसले राज्यको राजस्व संकलनमा समेत असर पुर्‍याउन सक्ने देखिन्छ।

सरोकारवालाहरूले बजारको वास्तविक मागअनुसार वैधानिक आपूर्ति बढाउन, कर संरचनाको पुनरावलोकन गर्न तथा अवैध कारोबार नियन्त्रणका लागि प्रभावकारी नीति अवलम्बन गर्न नितान्त आवश्यक रहेको बताएका छन्।

— रिटर्नी भ्वाइस विशेष विश्लेषण