यलम्बरको शिर

आकाश भैरव मन्दिर काठमाडौँको ऐतिहासिक, पौराणिक र सांस्कृतिक धरोहर इन्द्रचोक, प्रमुख ऐतिहासिक बजार क्षेत्रको बीचमा अवस्थित छ ।
आकाश भैरव मन्दिर काठमाडौंको एक प्रमुख धार्मिक स्थल हो, जुन भैरवको उग्र रूपको पूजा गर्ने ठाउँ पनि हो। यहाँको मुख्य मूर्ति – विशाल, उग्र अनुहार भएको शिर मात्र रहेको छ जसलाई “यलम्बरको शिर” भनिने किंवदन्ती छ। मन्दिर दैनिक रूपमा बन्द रहन्छ, तर इन्द्र जात्राको बेलामा भने विशेष पूजाका लागि खोलिन्छ।

 “आकाश भैरव” भन्नुको अर्थ: आकाशमा रहने वा आकाशबाट हेर्ने शक्तिशाली भैरव हुन् ।केही जनश्रुतिअनुसार, आकाश भैरव भनेको किराँत राजा यलम्बरको दिव्य रूप हो। मन्दिरको अगाडि रहेको विशाल तामाको अनुहार (शिर) अत्यन्त प्रसिद्ध छ। यो शिरमा गहना, साँप, मुकुट, रातो आँखा र लपलपाएको जिब्रो जस्ता भयावह तर शक्तिशाली सङ्केत रहेका छन्।

यसलाई “कृष्णद्वारा वध गरिएको यलम्बरको टाउको” भनेर पनि मानिन्छ। इन्द्र जात्राको प्रमुख आकर्षण मध्ये एक आकाश भैरव मन्दिरमा विशेष पूजा हुन्छ ।भैरवको मूर्तिमा प्रसाद, रक्सी, मासु, फूल, धूप आदि चढाइन्छ। सेतो रङ्गको रक्सी (locally brewed) लाई प्रसादको रूपमा बाँडिन्छ, जुन देवताको प्रसन्नताको प्रतीक हो।

मन्दिरको मूल निर्माण काल अज्ञात भए पनि, मल्लकालमा पुनर्निर्माण गरिएको मानिन्छ। मूर्तिलाई भने निकै पुरानो र ऐतिहासिक मानिन्छ, जुन सम्भवत: लिच्छविकाल वा त्यसभन्दा पहिलाको हो। यलम्बर किराँत वंशका पहिलो राजा थिए जसले काठमाडौँ उपत्यका जितेर शासन थालेका थिए। उनलाई शक्तिशाली, वीर, र न्याय प्रिय शासकका रूपमा चित्रित गरिन्छ।

कथन अनुसार उनी महाभारत युद्धतर्फ गएका बेला, युद्धमा पाण्डवको विजय असम्भव  देखेर भगवान कृष्णले उनीमाथि “दिव्य नीतिका कारण” हमला गरे भन्ने किंवदन्ती छ। कथाअनुसार, जब कृष्णले यलम्बरको वध गरे, उनको शिर स्वर्गमा (आकाश) पुग्यो त्यहाँबाट उनले संसार हेर्न थाले, त्यसैले उनलाई “आकाश भैरव” (Akash Bhairav) भनियो, जसको अर्थ हो “आकाशमा बस्ने भैरव”। यो शिर नै अहिले इन्द्रचोकको आकाश भैरव मन्दिरमा रहेको विशाल, उग्र मुर्तिमा बदलिएको विश्वास गरिन्छ।

  किराँत समुदायको वीरगाथा र उनीहरूको इतिहासप्रतिको गौरवसँग जोडिएको छ आकाश भैरव । साथै, यसले के देखाउँछ भने किराँत जातिहरूले आफ्नो पूर्वजलाई कति शक्तिशाली र निर्णायक मान्दछन्, जसको उपस्थिति नै एउटा ठूलो युद्धको परिणाम बदल्न सक्छ ।