कम्पनी माला र रेजि माला के हो? यसको इतिहास, बनावट, प्रचलन र सांस्कृतिक महत्व कस्तो रहेको छ ?

कम्पनी माला र रेजि माला नेपालका पुराना परम्परागत सिक्काबाट बनाइने मौलिक गहना हुन्। यी माला केवल श्रृंगारका सामग्री मात्र होइनन्, नेपाली समाजको इतिहास, व्यापार, लाहुरे संस्कृति, आर्थिक अवस्था, पहिचान र सांस्कृतिक गौरवसँग जोडिएका महत्वपूर्ण गहना पनि हुन्। पुराना चाँदीका सिक्का, विदेशी सिक्का, भारतीय कम्पनी सरकारका मुद्रा, नेपाली ढ्याक–रुपैयाँ तथा अन्य ऐतिहासिक सिक्काहरूलाई धागो, कपडा, धातु वा चेनमा जोडेर बनाइने मालालाई सामान्य रूपमा कम्पनी माला, रेजि माला, हारी माला, सिक्का माला वा पैसा माला भनिन्छ।

कम्पनी माला के हो?

कम्पनी माला भन्नाले विशेषगरी पुराना सिक्काहरूबाट बनाइएको घाँटीमा लगाउने माला हो। “कम्पनी” शब्दको सम्बन्ध प्रायः ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनी वा ब्रिटिस भारतको समयका सिक्कासँग जोडिन्छ। नेपालका धेरै पुरुषहरू पहिले भारत, ब्रिटिस भारतीय सेना, व्यापारिक क्षेत्र वा लाहुरे जीवनसँग जोडिएका थिए। उनीहरू विदेशबाट फर्कँदा चाँदीका सिक्का, भारतीय रुपैयाँ वा कम्पनी सरकारका मुद्रा ल्याउँथे। ती सिक्कालाई घरमा सुरक्षित राख्ने मात्र होइन, गहनाका रूपमा मालामा जोडेर महिलाहरूले लगाउने चलन पनि सुरु भयो।

कम्पनी माला प्रायः चाँदीका सिक्काबाट बनाइन्थ्यो। सिक्काहरूमा प्वाल पारेर वा धातुको सानो घेरा बनाएर धागो वा चेनमा मिलाइन्थ्यो। कहिलेकाहीँ सिक्काको बीचमा रातो, हरियो, पहेँलो रङका धागा, पोते, कपडा वा सजावटी टुक्राहरू पनि प्रयोग गरिन्थ्यो। यसले मालालाई अझ आकर्षक र परम्परागत बनाउँथ्यो।

रेजि माला के हो?

रेजि माला पनि सिक्काबाटै बनाइने परम्परागत माला हो। कतिपय ठाउँमा रेजि माला, हारी माला र कम्पनी मालालाई एउटै अर्थमा पनि प्रयोग गरिन्छ। समुदाय वा क्षेत्रअनुसार यसको नाम फरक हुन सक्छ। “रेजि” शब्द कतिपय स्थानीय भाषामा सिक्काको हारी वा पैसाको मालालाई जनाउन प्रयोग भएको पाइन्छ। याम्फु भाषाको शब्दकोशमा पनि “रेजि” को अर्थ हारी अर्थात् सिक्काको माला भनेर उल्लेख गरिएको छ।

रेजि माला प्रायः पुराना नेपाली वा भारतीय सिक्काबाट बनाइन्छ। यसको बनावट सामान्य कम्पनी मालासँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ। कतिपय रेजि मालामा सिक्काहरू सानो–ठूलो क्रममा मिलाएर राखिन्छ भने कतिपयमा सबै सिक्का एउटै आकारका हुन्छन्। रेजि माला सामान्य रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ, तर केही स्थानमा छड्के रूपमा पनि लगाउने चलन देखिन्छ।

यी माला कसरी बनाइन्छ?

कम्पनी माला वा रेजि माला बनाउन सबैभन्दा पहिले पुराना सिक्का छनोट गरिन्छ। पुराना चाँदीका सिक्का बढी मूल्यवान् र आकर्षक मानिन्छन्। पहिलेका समयमा घरमै भएका सिक्का प्रयोग गरिन्थ्यो भने अहिले पुराना सिक्का संकलन गरेर वा प्रतिकृति सिक्का बनाएर पनि माला तयार गरिन्छ।

सिक्कालाई सफा गरिन्छ। त्यसपछि सिक्कामा सानो प्वाल पारिन्छ वा सिक्कालाई धातुको फ्रेममा अड्याइन्छ। त्यसपछि ती सिक्काहरूलाई रातो, कालो, हरियो वा पहेँलो धागोमा क्रम मिलाएर सिउने गरिन्छ। कतिपय मालामा कपडाको आधार बनाएर सिक्कालाई टाँस्ने वा सिउने गरिन्छ। आधुनिक समयमा चाँदी, पित्तल, तामा वा मिश्र धातुको चेन प्रयोग गरेर पनि यस्ता माला बनाइन्छन्।

पुराना मौलिक मालामा सिक्काको पुरानो चमक, प्राकृतिक कालोपन र ऐतिहासिक रूप जोगाइन्छ। आजभोलि बजारमा नयाँ डिजाइनका रेजि माला र कम्पनी माला पनि पाइन्छन्, जसमा पुराना सिक्काको नक्कल प्रयोग गरिएको हुन्छ।

यसको प्रचलन कसरी सुरु भयो?

नेपालमा कम्पनी माला र रेजि मालाको प्रचलन मुख्यतः सिक्काको आर्थिक र सांस्कृतिक महत्वसँग जोडिएर सुरु भएको देखिन्छ। पहिले सुनका गहना सबैको पहुँचमा थिएनन्। तर चाँदीका सिक्का भने धन, बचत र प्रतिष्ठाको प्रतीक मानिन्थे। त्यसैले महिलाहरूले सिक्कालाई गहना बनाएर लगाउन थाले। यसले एकै समयमा दुई अर्थ बोकेको थियो—श्रृंगार पनि र सम्पत्तिको प्रदर्शन पनि।

नेपालका धेरै पुरुषहरू भारत, ब्रिटिस सेना, व्यापार वा कामका लागि बाहिर जाने गर्थे। उनीहरूले ल्याएका विदेशी सिक्का परिवारको आर्थिक हैसियतको चिन्ह बन्न थाले। ती सिक्का मालामा जोडेर लगाउँदा घरको सम्पन्नता, लाहुरे सम्बन्ध र सामाजिक प्रतिष्ठा देखिन्थ्यो। यसै कारण कम्पनी माला विशेषगरी लाहुरे परिवार, व्यापारिक सम्बन्ध भएका परिवार र पहाडी–हिमाली क्षेत्रका समुदायमा लोकप्रिय भयो।

यसको इतिहास

कम्पनी मालाको इतिहास सिक्का, व्यापार र लाहुरे संस्कृतिसँग जोडिएको छ। नेपालमा धातुका मुद्रा प्रयोग हुने परम्परा धेरै पुरानो हो। मल्लकालदेखि नै नेपालमा सिक्का चलनमा थिए। नेपालले तिब्बतसँग व्यापार गर्दा पनि मुद्रा महत्वपूर्ण माध्यम थियो। पछि ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनी र ब्रिटिस भारतसँग नेपालीहरूको सम्पर्क बढेपछि भारतीय चाँदीका सिक्का नेपालका गाउँगाउँमा पुग्न थाले।

ब्रिटिस भारतीय सेनामा नेपालीहरू भर्ती हुन थालेपछि लाहुरे परम्परा बलियो भयो। लाहुरेहरूले कमाइ गरेर ल्याएका सिक्का परिवारका लागि गर्वको विषय हुन्थे। ती सिक्काबाट बनाइएका माला पत्नी, आमा वा परिवारका महिलाले लगाउँथे। यसरी कम्पनी माला केवल गहना नभई लाहुरे जीवन, विदेशबाट आएको कमाइ र परिवारको सामाजिक सम्मानको प्रतीक बन्यो।

पुरानो समयमा बैंकिङ सुविधा सजिलो थिएन। मानिसहरूले धनलाई घरमै सिक्का, सुन, चाँदी वा गहनाको रूपमा राख्थे। त्यसैले सिक्काको माला बनाउनु एक प्रकारले चल सम्पत्ति सुरक्षित राख्ने तरिका पनि थियो। आवश्यक पर्दा सिक्का बेच्न वा साट्न सकिन्थ्यो। त्यसैले कम्पनी माला सौन्दर्य र सम्पत्तिको संयुक्त रूप थियो।

किन लगाउन थालियो?

कम्पनी माला र रेजि माला लगाउने मुख्य कारणहरू धेरै छन्। पहिलो, यो श्रृंगारको गहना थियो। परम्परागत पहिरनसँग सिक्काको माला निकै आकर्षक देखिन्थ्यो। दोस्रो, यो धन र प्रतिष्ठाको संकेत थियो। जसको घाँटीमा धेरै सिक्काको माला हुन्थ्यो, उसको परिवार सम्पन्न मानिन्थ्यो।

तेस्रो, यो लाहुरे संस्कृति र पारिवारिक गौरवसँग जोडियो। विदेशबाट कमाएर ल्याएको सिक्का महिलाले मालाका रूपमा लगाउँदा परिवारको मेहनत, सम्मान र पहिचान देखिन्थ्यो। चौथो, यो सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक बन्यो। विभिन्न जाति, समुदाय र क्षेत्रका महिलाहरूले आफ्नो मौलिक पोशाकसँग यस्ता माला लगाउन थाले।

पाँचौँ, यसमा धार्मिक र शुभताको भावना पनि जोडिएको थियो। चाँदीलाई शुद्ध धातु मान्ने चलन छ। त्यसैले चाँदीका सिक्काबाट बनेको माला लगाउनु शुभ मानिन्थ्यो। चाडपर्व, विवाह, मेला, जात्रा र सांस्कृतिक कार्यक्रममा यस्ता माला विशेष रूपमा लगाइन्थ्यो।

कुन जाति वा समुदायमा प्रचलित छ?

कम्पनी माला र रेजि माला नेपालका एउटै जाति विशेषमा मात्र सीमित छैनन्। यी माला विभिन्न क्षेत्र, जाति र समुदायमा फरक–फरक नाम र शैलीमा प्रचलित छन्। विशेषगरी पूर्वी नेपाल, मध्य पहाड, पश्चिम पहाड, हिमाली क्षेत्र र आदिवासी जनजाति समुदायमा सिक्काको माला लगाउने परम्परा बलियो देखिन्छ।

राई, लिम्बू, गुरुङ, मगर, तामाङ, शेर्पा, थारू, नेवार तथा विभिन्न पहाडी खस समुदायका महिलाहरूले पनि यस्ता सिक्काका गहना लगाउने गरेको पाइन्छ। पूर्वी नेपालका राई–लिम्बू समुदायमा रेजि वा सिक्काको माला सांस्कृतिक पहिरनसँग जोडिएको देखिन्छ। मगर र गुरुङ समुदायमा पनि परम्परागत पोशाकसँग सिक्काको माला प्रयोग भएको पाइन्छ। थारू समुदायमा सिक्काको गहना फरक नाम र शैलीमा प्रयोग भएको देखिन्छ।

तर यसलाई कुनै एउटै जातिको मात्र गहना भन्नु उचित हुँदैन। कम्पनी माला नेपालको साझा सांस्कृतिक सम्पदा हो। क्षेत्रअनुसार यसको नाम, आकार, सिक्काको संख्या, बनावट र लगाउने तरिका फरक हुन सक्छ।

सांस्कृतिक महत्व

कम्पनी माला र रेजि माला नेपाली महिलाको परम्परागत पहिचानसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। यी मालाले पुरानो समयको आर्थिक अवस्था, विदेशिएको जीवन, सैनिक परम्परा, व्यापारिक सम्बन्ध र स्थानीय सौन्दर्य चेतनालाई देखाउँछन्। एउटा सानो सिक्कामा इतिहास हुन्छ, र त्यही सिक्का मालामा जोडिँदा परिवार, समाज र संस्कृतिको कथा बोकेको गहना बन्छ।

आजकल विवाह, सांस्कृतिक कार्यक्रम, फोटोसुट, जातीय पोशाक, मेला, लोकनृत्य र परम्परागत उत्सवमा कम्पनी माला तथा रेजि माला फेरि लोकप्रिय हुँदै गएका छन्। पहिले दैनिक जीवनमा लगाइने यी गहना अहिले सांस्कृतिक पहिचान र फेसन दुवै रूपमा पुनः प्रचलनमा आएका छन्।

निष्कर्ष

कम्पनी माला र रेजि माला नेपालका मौलिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्व बोकेका सिक्काका गहना हुन्। यी माला चाँदीका पुराना सिक्का, विदेशी मुद्रा र नेपाली ढ्याक–रुपैयाँबाट बनेर महिलाको श्रृंगार, परिवारको प्रतिष्ठा र समाजको पहिचान बनेका हुन्। यसको प्रचलन लाहुरे संस्कृति, व्यापार, आर्थिक बचत र सांस्कृतिक सौन्दर्यसँग जोडिँदै आएको छ।

नेपालका राई, लिम्बू, मगर, गुरुङ, तामाङ, थारू, शेर्पा, नेवार तथा अन्य पहाडी र जनजातीय समुदायमा यस्ता माला विभिन्न नाम र शैलीमा प्रयोग हुँदै आएका छन्। आज यी माला केवल पुराना गहना होइनन्, नेपाली इतिहास, पहिचान र सांस्कृतिक गौरवका जीवित प्रतीक हुन्।