नवरत्न पत्थर के हो? किन लगाउने, कसरी लगाउने र असली–नक्कली कसरी छुट्याउने?

हेम राई 
नवरत्न पत्थर भन्नाले नौ प्रकारका बहुमूल्य र अर्ध–बहुमूल्य रत्नहरूको समूहलाई जनाउँछ। “नव” को अर्थ नौ र “रत्न” को अर्थ बहुमूल्य पत्थर हो। परम्परागत रूपमा नवरत्नलाई नौ ग्रहसँग सम्बन्धित मानिन्छ। धार्मिक, ज्योतिषीय र सांस्कृतिक मान्यताअनुसार यी रत्नहरू धारण गर्दा शुभ फल, आत्मविश्वास, सकारात्मक ऊर्जा, मानसिक शान्ति र जीवनमा सन्तुलन प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।

नवरत्नमा सामान्यतया माणिक्य, मोती, मूंगा, पन्ना, पुष्पराज, हीरा, नीलम, गोमेद र लहसुनिया समावेश हुन्छन्। यी प्रत्येक रत्नलाई फरक–फरक ग्रहसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। माणिक्य सूर्यसँग, मोती चन्द्रमासँग, मूंगा मंगलसँग, पन्ना बुधसँग, पुष्पराज बृहस्पतिसँग, हीरा शुक्रसँग, नीलम शनिसँग, गोमेद राहुसँग र लहसुनिया केतुसँग सम्बन्धित मानिन्छ।

नवरत्न किन लगाइन्छ?

नवरत्न लगाउने मुख्य कारण विश्वास, ज्योतिषीय मान्यता र सौन्दर्य हो। धेरै मानिसहरूले ग्रहदोष कम गर्न, भाग्य बलियो बनाउन, स्वास्थ्य र मानसिक शान्तिका लागि नवरत्न लगाउने गर्छन्। कतिपयले यसलाई धार्मिक आस्थाका रूपमा लगाउँछन् भने कतिपयले गहना र फेसनका रूपमा पनि प्रयोग गर्छन्।

ज्योतिषीय मान्यताअनुसार सही रत्न सही तरिकाले लगाएमा व्यक्तिको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ। तर सबैलाई एउटै रत्न उपयुक्त हुन्छ भन्ने हुँदैन। जन्मकुण्डली, ग्रहस्थिति र व्यक्तिगत अवस्थाअनुसार रत्न फरक हुन सक्छ। त्यसैले केवल अरूले लगाएको देखेर नवरत्न लगाउनु उचित मानिँदैन।

नवरत्न कसरी लगाउने?

नवरत्न औँठी, लकेट, ब्रेसलेट वा हारका रूपमा लगाउन सकिन्छ। परम्परागत रूपमा नवरत्न औँठीमा सबै नौ रत्नहरू एउटै डिजाइनमा राखिन्छन्। यस्तो औँठी बनाउँदा रत्नहरूको गुणस्तर, आकार र क्रम मिलेको हुनुपर्छ।

लगाउने धातुका रूपमा सुन, चाँदी वा पंचधातु प्रयोग गर्ने चलन छ। ज्योतिषीय विश्वासअनुसार रत्न धारण गर्नु अघि शुद्धीकरण गर्ने, पूजा गर्ने र शुभ दिनमा लगाउने प्रचलन छ। तर यदि नवरत्न केवल गहनाका रूपमा लगाउने हो भने यस्तो प्रक्रिया अनिवार्य हुँदैन।

रत्न लगाउँदा मुख्य कुरा यसको गुणस्तर, आराम, डिजाइन र सुरक्षित सेटिङ हो। रत्न छालामा छोएर बस्ने गरी लगाउने परम्परा छ, तर यो ज्योतिषीय मान्यतासँग सम्बन्धित कुरा हो।

असली र नक्कली नवरत्न कसरी छुट्याउने?

असली र नक्कली रत्न छुट्याउन सामान्य आँखाले मात्र हेरेर निर्णय गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। बजारमा प्राकृतिक रत्न, ल्याबमा बनेका रत्न, रंग भरिएका रत्न, ग्लास, प्लास्टिक र सिंथेटिक पत्थर धेरै पाइन्छन्। त्यसैले किन्नुअघि सावधानी अपनाउनुपर्छ।

सबैभन्दा भरपर्दो उपाय भनेको प्रमाणित ल्याब सर्टिफिकेट हेर्नु हो। असली रत्न किन्दा Gem Testing Laboratory बाट जारी गरिएको प्रमाणपत्र माग्नुपर्छ। प्रमाणपत्रमा रत्नको नाम, वजन, आकार, रंग, प्राकृतिक वा सिंथेटिक अवस्था, उपचार गरिएको/नगरेको विवरण उल्लेख हुनुपर्छ।

असली रत्नमा प्रायः प्राकृतिक रेखा, साना समावेशी दाग वा आन्तरिक बनावट देखिन सक्छ। धेरै नै सफा, धेरै चम्किलो र अस्वाभाविक रूपमा सस्तो रत्न शंकास्पद हुन सक्छ। तर सबै दाग भएको पत्थर असली नै हुन्छ भन्ने पनि होइन। त्यसैले अनुभवी जौहरी वा ल्याब परीक्षण आवश्यक हुन्छ।

नक्कली रत्नहरू प्रायः अत्यधिक हल्का, एकदम समान रंगका, प्लास्टिक वा ग्लासजस्तो चम्किला देखिन सक्छन्। कतिपय नक्कली पत्थरमा रंग सजिलै खुइलिन सक्छ। तर आजकल नक्कली र सिंथेटिक रत्न धेरै राम्रो गुणस्तरमा बनाइने भएकाले सामान्य परीक्षणले मात्र छुट्याउन गाह्रो हुन्छ।

किन्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा

नवरत्न किन्दा सधैँ विश्वसनीय पसल वा प्रमाणित व्यापारीबाट मात्र किन्नुपर्छ। बिल, ग्यारेन्टी, ल्याब सर्टिफिकेट र रिटर्न/एक्सचेन्ज नीति स्पष्ट हुनुपर्छ। धेरै सस्तो मूल्यमा “शतप्रतिशत असली” भनेर बेचिने रत्नप्रति सजग हुनुपर्छ।

रत्नको मूल्य यसको प्राकृतिक अवस्था, रंग, पारदर्शिता, वजन, कटिङ, उत्पत्ति र उपचारमा भर पर्छ। प्राकृतिक र अनट्रिटेड रत्न प्रायः महँगो हुन्छ। उपचार गरिएको रत्न पनि बजारमा पाइन्छ, तर त्यसको जानकारी ग्राहकलाई स्पष्ट रूपमा दिनुपर्छ।